این صندوق از نخستین نمونه‌های تاریخی تا صندوق خاتم کنونی، شاهد دوره‌هایی از ساخت، تخریب، بازسازی و مرمت بوده و در گذر زمان، به‌دست پادشاهان، حاکمان، هنرمندان و خیران مورد توجه و حفاظت قرار گرفته است. صندوق کنونی نیز با بهره‌گیری از چوب‌های نفیس، خاتم‌کاری، حکاکی آیات قرآن و احادیث و تزئینات هنرمندانه، جلوه‌ای کم‌نظیر از هنر ایرانی و اسلامی در حرم مطهر علوی به‌شمار می‌رود.
تاریخچهٔ مرقد و صندوق خاتم ضریح امیرالمؤمنین (علیه‌السلام)
این نوشتار تاریخچهٔ ساخت، تخریب، بازسازی و تحول صندوق خاتم مرقد امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) را بررسی می‌کند. در این بخش به اقدامات پادشاهان، خلفا، حاکمان و خیران در حفظ و مرمت صندوق پرداخته شده و توصیف‌های تاریخی سیّاحان، شاعران و مورخان دربارهٔ صندوق خاتم آورده شده است.
بنای نخستین مرقد و جایگاه صندوق خاتم
پس‌از گذشت ده سال از آن حادثه، ملک طبرستان، سید محمد بن زید الداعی الحسنی، اولین عمارت مرقد امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) را در سال ۲۸۳هـ.ق، برابر با ۸۹۶م بنا کرد. صندوق خاتم نیز همچنان در جایگاه اصلی خود، در میانهٔ حرم مطهر و در دل این بنای جدید، پابرجا ماند.
توجه حاکمان سده‌های نخست به صندوق
این صندوق در سده‌های بعد نیز مورد توجه بزرگان قرار گرفت. ازجمله، در سال ۳۷۱هـ.ق، برابر با ۹۸۱م هنگامی که عضدالدوله دیلمی برای زیارت به نجف اشرف آمد، با احترام فراوان چند درهم بر صندوق نهاد و آن را به‌عنوان هدیه‌ای به خادمان حرم اهدا کرد.
زیارت خلفای بنی‌عباس و نقش آنان در توسعهٔ حرم
سید عبدالکریم بن طاووس دربارۀ کسانی که از خلفای بنی‌عباس مرقد امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) را زیارت کرده‌اند، می‌نویسد: «خلیفه المستنصر بالله ضریح شریف علوی را بنا نهاد، در ساخت آن نهایت اهتمام را به کار برد و بر شکوه و عظمتش افزود.»
همچنین مورّخ ابن فُوطی گزارش کرده است: «سید جلال‌الدین عبدالله بن مختار علوی کوفی (نقیب مشهد علوی، متوفای ۶۴۹هـ.ق)، خلیفه المستنصر بالله را سفارش کرد که هنگام زیارت مرقد امیرالمؤمنین (علیه‌السلام)، شلوار فُتُوت ــ شلواری ساده و نماد جوانمردی‌ــ بر تن کند. خلیفه مستنصر به مشهد مقدس رفت و این شلوار را در کنار ضریح شریف علوی پوشید.»
گزارش ابن‌بطوطه از صندوق باشکوه ضریح مطهر
به‌نظر می‌رسد که صندوق باشکوهی که ابن‌بطوطه، سفرنامه‌نویس نامدار، هنگام زیارت نجف اشرف در سال ۷۲۷هـ.ق، برابر با ۱۳۲۶م، دیده است، همان صندوقی است که پیش‌از این توسط خلیفه المستنصر بالله در ضریح قرار داده شده بود. ابن‌بطوطه در توصیف آن نوشته است:
«در وسط گنبد، سکویی مربعی وجود داشت که با چوب پوشیده شده و بر روی آن ورقه‌های طلای منقوش و استادانه نصب شده بود، با میخ‌های نقره‌ای محکم شده، به‌گونه‌ای که چوب تقریباً دیده نمی‌شد. ارتفاع آن از قامت متوسط کوتاه‌تر بود و بالای آن سه قبر قرار داشت که گفته می‌شد: یکی قبر آدم (علیه‌السلام)، دیگری قبر نوح (علیه‌السلام) و سومی قبر امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) است.»
آتش‌سوزی صندوق در سدهٔ نهم هجری
در سال ۸۵۷هـ.ق، برابر با ۱۴۵۳م، امیر الاحواز، علی بن محمد مشعشعی، صندوق ضریح مطهر را به آتش کشید. غیاث‌الدین بغدادی گزارش داده است: «او با اسب داخل ضریح شد و دستور داد صندوق شکسته و سوزانده شود؛ بدین‌ترتیب، صندوق شکسته و به آتش کشیده شد.»
در همین زمینه، نسابه سید ضامن بن شدقم حسینی نیز می‌نویسد: «غالی‌المذهب به عراق آمد و صندوق زیر گنبد امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) را آتش زد و گنبد را به آشپزخانه تبدیل کرد، و این وضعیت به مدت شش ماه کامل ادامه یافت، زیرا او می‌گفت: «او خداوند است و خداوند نمی‌میرد.»
دستور ساخت صندوق‌های جدید توسط شاه اسماعیل اول صفوی
شاه اسماعیل اول صفوی، هنگام ورود به عراق در ماه جمادی‌الآخر سال ۹۱۴هـ.ق، برابر با ۱۵۰۸م، دستور داد تا صندوق‌های خاتم جدید برای ضریح‌های ائمۀ معصومین (علیهم‌السلام) ساخته شود، به استثناء نجف، کربلا، کاظمین و سامرا، تا جایگزین صندوق‌های قدیمی گردد.
در کتاب فارسی «جهانگشای خاقان» از نویسنده‌ای ناشناس آمده است:
«پادشاه منتصر همیشه به بغداد بازمی‌گشت و در زمینۀ حقوق و شکوه و رونق آستان‌های عالی‌رتبۀ ائمۀ معصومین (صلوات‌الله‌علیهم) و لعنت بر دشمنانشان تا روز قیامت اهتمام می‌ورزید. او دستور داد که نجاران ماهر و سازندگان صندوق از گوشه وکنار قلمروهای محافظت‌شده گرد هم آمده و شش‌صندوق منقش با نقش و نگارهای گیاهی بسیار زیبا و دقیق برای شش‌امام معصوم آماده کنند، و برای هر صندوق، پرده‌ای نفیس و زیبا تهیه شود. همچنین دستور داده شد که صندوق‌های قدیمی از این مرقدهای مطهر برداشته و با صندوق‌های جدید جایگزین گردد. در هریک از این آستان‌های بزرگ، جایگاه بلندی برای نواختن طبل (نقاره خانه) ساخته شد و مأموری برای آن تعیین گردید و در عمران و زیبایی نجف اشرف نیز مبالغه شد.»
بازدید و اقدامات شاه‌اسماعیل در نجف
شیخ جعفر محبوبه می‌نویسد: «اولین کسی که از صفویان به زیارت آمد، سلطان شاه‌اسماعیل اول در سال ۹۱۴هـ.ق، بود. در همان سال، رودی حفاری شد و سید محمد کمونه به حکومت نجف اشرف منصوب شد.»
در کتاب «عالم آرای» ج۱ ص۲۶، آمده است: «شاه‌اسماعیل با احترام و انعامات سلطنتی از معتکفان در این آستان‌ها تقدیر نمود و حافظان، مؤذنان و خدام منصوب شدند. همچنین برای حرم مقدس، چراغدان‌هایی از طلا و نقره، فرش‌های شایسته و صندوق‌های گران‌بها اهدا گردید و بخشی از درآمدهای عراق وقف حرم مطهر علوی شد و مبالغ زیادی برای طبقات مجاور هزینه گردید.»
مرمت صندوق در دوران عثمانی
در سال ۱۱۲۶هـ.ق، برابر با ۱۷۱۴م، والی بغداد، حسن پاشا، صندوق ضریح شریف را در دورۀ سلطنت سلطان عثمانی احمد سوم، بازسازی کرد. این اقدام توسط شاعر و ادیب، شیخ محمدجواد عواد بغدادی، در قالب یک قصیده ثبت و تاریخ‌گذاری شده است.
اهدا و ساخت صندوق خاتم کنونی
صندوق خاتم کنونی توسط پادشاه محمدجعفر بن محمدصادق زند در سال ۱۲۰۲هـ.ق، اهدا شد. متن اهدا در میانۀ نوار پایینی صندوق، از سمت سر شریف به زبان عربی ثبت گردیده است:
«این صندوق والا و ارزشمند با نیت خالص و برای رضای خداوند متعال و به‌قصد خدمت خالص به او و اولیایش، به اتمام رسید. سازندۀ آن کلب (سگ) عتبه امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب (علیه‌السلام)، محمدجعفر بن محمدصادق زند بود. خداوند حمایت و پشتیبانی او را برقرار دارد، سال ۱۲۰۲هـ.ق»
در گوشۀ چپ صندوق به زبان فارسی نوشته شده است: «عمل بندۀ خاکسار محمدحسین نجار شیرازی»
در گوشۀ راست و سمت جنوبی صندوق نیز نوشته شده است: «کتبه محمد بن علاءالدین بن محمد الحسینی، سال ۱۱۹۸هـ.ق»
شعر و ثبت تاریخی
شاعر فارسی صبّاحی کاشانی در وصف اتمام ساخت صندوق چنین سروده است:
«این باصره‌افروز ضریح فَلَک‌آسا
کز خجلت آن مهر فرو شد به سیاهی
چون گشت تمام از پی آن کرد»
و روی صفحۀ مخزن اسرارالهی نیز نوشته است: «مخزن الاسرار الالهیه»
انتقال صندوق به نجف اشرف
در ماه ربیع‌الاخر سال ۱۲۰۳هـ.ق، برابر با ۱۷۸۹م، پادشاه محمدجعفر زند درگذشت و صندوق توسط فرزندش پادشاه لطف‌علی خان از ایران به نجف اشرف منتقل شد. در کتاب الدرر المنثوره، از شیخ محمد کبه آمده است که: «در سال ۱۲۰۳هـ.ق، صندوق بر قبر شریف تجدید شد.»
تاریخ نصب صندوق در حرم مطهر توسط شاعر سید صادق الفحام نجفی ثبت گردیده است.
توصیف هنری و زیبایی‌شناسانهٔ صندوق
شاعر مشهور عبدالباقی العمری دربارۀ این صندوق چنین گفته است: «این صندوق یک اثر هنری منحصربه‌فرد است، زیرا از دقت در ساخت، ظرافت حکاکی‌ها و زیبایی خطوط برخوردار است.
صندوق از چوب ساج هندی ساخته شده و با انواع دیگر چوب‌های رنگارنگ مانند صدف، عاج و آبنوس تزئین گردیده و با الگوهای هندسی شگفت‌انگیز آراسته شده است.
روی تمام سطوح صندوق، آیات قرآن، احادیث شریف و بخش‌هایی از دعای جوشن کبیر حکاکی شده و در بالای آن، با خط کوفی قدیم دو بیت منادای تکرارشونده به زیبایی قاب‌بندی شده است.»
ابعاد و مرمت صندوق در سدهٔ بیستم
شیخ علی خاقانی دربارۀ ابعاد صندوق گفته است: «طول ۴.۸۳متر، عرض ۳.۰۳متر، و ارتفاع ۱.۸۳متر می‌باشد.» مرمت و حفاظت صندوق در دهۀ ۱۹۴۰م انجام شد.
در اواخر سال ۱۳۶۱هـ.ق، برابر با ۱۹۴۲م، وقتی شبکهٔ نقره‌ای قدیمیِ ضریح را برداشتند و یک ضریح تازه به‌جای آن نصب کردند. صندوق خاتم تمیز و صیقل داده شد تا جلا و شکوه آن بازگردد. این اقدام توسط شاعر سید محمدحسین حلی ثبت و تاریخ‌گذاری شده است.
همزمان با نصب ضریح جدید، مسئولان پروژه تصمیم گرفتند صندوق خاتم ضریح مطهر را با شیشه محافظت کنند تا از گرد و غبار و آلودگی در امان باشد. این کار توسط محسن حاج محمد صالح جوهرجی با هزینۀ شخصی او انجام شد و صندوق شیشه‌ای توسط حاج محمد سعید الصائغ ساخته شد.
شاعر شیخ حسن سبتی، این اقدام را در قالب قصیده‌ای به ثبت رسانده است.
آسیب و بازسازی صندوق خاتم
صندوق قبر شریف در اثر عملیات نظامی وحشیانۀ نظام بعث سابق و تجاوز به ضریح مطهر پس‌از انتفاضۀ شعبانیه در سال ۱۴۱۱هـ.ق، برابر با ۱۹۹۱م، آسیب دید. هم‌اکنون در گوشۀ راست صندوق از سمت شرقی آثار شکستگی مشاهده می‌شود که پیش‌تر مرمت و اصلاح شده است.
زمانی که ضریح نقره‌ای در سال ۱۴۳۸هـ.ق، برابر با ۱۳۹۶ هـ.ش، توسط طایفۀ بُهره مرمت و طلاکاری شد، سلطان مفضل سیف‌الدین برای نوسازی شیشه محافظ صندوق خاتم، کمک مالی کرد. این شیشه با ویژگی‌های خاصی ساخته شد؛ نظیر مقاومت در برابر گلوله و شعلۀ آتش، همچنین ضخامت لایه‌های شیشه‌ای آن ۳۴سانتی‌متر بود.
جوانب صندوق با نوارهای طلایی زیبا تزئین شده که به شکل طناب‌هایی با نقش نام «علی» و مرصع با یاقوت سرخ است، که اشاره به حبل‌الله المتین دارد. ابعاد صندوق شیشه‌ای به شرح زیر است:
«طول ۵.۱۶متر، عرض ۳.۳۵متر، ارتفاع ۲.۲۵متر.»
صندوق خاتم کنونی، پس از بیش از دو قرن، همچنان در مرقد مطهر امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) حفظ شده و بخشی از میراث هنری و تاریخی حرم مطهر علوی را در خود جای داده است. مرمت و ایجاد پوشش شیشه‌ای محافظ نیز در راستای حفظ و صیانت از این اثر ارزشمند برای نسل‌های آینده انجام شده است.
منبع
برگرفته از کتاب «تاریخ المرقد العلوی المطهر»
برگرفته از کتاب «تاریخ المرقد العلوی المطهر»
پیشنهاد می‌کنیم مطلب قبلی که در آن، سیر مرمت و بازسازی ضریح مطهر علوی در دورۀ معاصر بررسی شده است را نیز مطالعه کنید.
