شاعر این شعر بلند، ملکالشعرای دربار افشار، میرزا عبدالرزاق تبریزی جهانشاهی متخلص به «نشأه» است. این کتیبه با بیت معروف نظامی گنجوی آغاز میشود:
بسم الله الرحمن الرحیم
هست کلید در گنج حکیم
در قسمتی از این شعر، شاعر چنین میگوید که گویی فرشتگان در کنار استادکاران، در ساخت و زراندود کردن این مکان مقدس نقش داشتهاند. در پایان کتیبه نیز نام کاتب و تاریخ طلاکاری ایوان (۱۱۵۶ هجری قمری) ثبت شده است. در ادامه شرح کامل ابیات این شعر بلند و داستان سرودن آن بیان شده است.
کتیبۀ سردر حرم مطهر علوی در نجف، یک قصیدۀ ترکی است که به امر نادرشاه سروده شده است. نادرشاه هنگامی که میخواست بارگاه منور امیرالمؤمنین (علیهالسلام) در نجف را با طلا بپوشاند، از نشاء تبریزی درخواست نمود که برای آن مادۀ تاریخی به زبان ترکی بنویسد. «مادۀ تاریخ» ذکر تاریخی است به شعر یا گاهی نثر در قطعهای کوتاه برای واقعههای گوناگون بیان میشود که مجموع حروف آن بیت یا مصراع یا عبارت به حساب ابجد با تاریخ آن واقعه تطبیق دارد.
هنگامی که این قصیدۀ مادۀ تاریخ نوشته شد، آن را با آب طلا و شنگرف (نوعی کانی سرخرنگ) نوشته و بر سردر ورودی در بالای ایوان حرم نصب کرد.
در اینباره در کتاب درّه نادره، تاریخ عصر نادرشاه، صفحۀ ۷۵۲، چنین گفته شده است:
«تذهیب گنبد علی (علیهالسلام): چون هنگامی که شهر مشهد به تصرف در آمد، به امر نادر ایوان میر علیشیر را با دو منارۀ آن زراندود کردند. در این ایام، درصدد بر آمد که گنبد علی (علیهالسلام) را نیز طلاکاری کند. پس از ورود به قزوین، کسانی را بدین کار گماشت و نذوراتی برای مستمندان آن ناحیت فرستاد. همچنین بیست بار فرش به آن اماکن مقدس ارسال گردید.»
موضوع طلاکاری گنبد حرم امیرالمؤمنین (علیهالسلام)، را میرزا زکی ندیم نیز، از ایناقهای (ندیم خاص) نادرشاه به ترکی به نظم کشیده است. شرح این موضوع و ماجرای مذهّب نمودن حرم نجف در جهانگشای نادری و به طور مفصل در کتاب عالم آرای نادری ذکر شده است.
قصیدۀ ترکی معروف حک شده بر ایوان طلا
«میرزا عبدالرزاق تبریزی جهانشاهی» سرایندۀ قصیدۀ ترکی سردر حرم امام علی در نجف ریاضیدان، خطاط و ملک الشعرایِ دولت افشاری، متخلص به «نشاء» و یا «نشئه» است که به دستور نادرشاه افشار و به مناسبت طلاکاری گنبد علوی، شعر ترکی معروف خود برای نصب بر سردر حرم را سرود.
این کتیبه با بیت معروف نظامی گنجوی آغاز میشود. و خود قصیدۀ ترکی نشاء تبریزی دارای ۲٨ بیت است که متن کامل این قصیده به شرح زیر است:
بسمالله الرحمن الرحیم
هست کلید در گنج حکیم
شه جم حشمت دارا درایت،نادیر دوران
که تخت دولت جمشیده وارثدور جهان اوزره
بدخشان لعل و عمان اینجسین وئرمیش خراجینده
گونش تک حکمی نافذ متصل دریا وکان اوزره
چکیلمز کهکشانین یایی تک نقاش اگر چکسون
مثال قوت بازوی اقبالین کمان اوزره
بلند اقبال اولان اعدالرین هم سربلند ائیلر
مکرر ائیله میش دشمنلرون باشین سنان اوزره
عیار خالص اخلاصین ائدوب دور گون کیمی روشن
قضا جریان ائدوب فرمان کمان عز و شان اوزره
که لازیم دیر علی نین روضه پاکین طلا ائتمک
منور دور مقام مهر دایم آسمان اوزره
زهی نام همایون کیم یازاندا کاتب قدرت
گره ک طغرای بسم الله چکسونلر نشان اوزره
او کوکب کیم که افلاک جلالت ایچره انوارین
سالوب چرخ چهارم تن زمین اوزره زمان اوزره
اولور مرآت دینین صیقلی دولت بو اوزده ن دور
قضا تخت خلافت رسمین ائتمیش دور جهان اوزره
قضا تخت خلافت رسمین ائتمیش دور جهان اوزره
مؤخر علت غایی اولور ظاهر عیان اوزره
سن اول کامل بها،دور گرامی سن که حقینده
دئمیش هر جوهر پر قیمت ناقص کمان اوزره
شها! بی اختیارم مدح شهنشاه دؤورانه
بو یوزده ن دور مکرر ائیله ره م جاری زبان اوزره
دلیل شوکتی بس دور همین نام همایونی
معانی لفظ ده ن ظاهر اولوب لوح بیان اوزره
ده گیل دور کهکشان تسخیر ایچون عزم ایلیوب گویا
کهند همت والاسون آلمیش آسمان اوزره
ائدوب ایجاد ایچون صانع بو شاهنشاه دورانین
حصول مقصدین فرمانینه تژام جهان اوزره
رضا وئردی اونا سلطان روم اسکندر ثانی
که واجب دور دعای دولتی اسلامیان اوزره
زهی شوکت که گر کفارایله عزم ائیله سون رزمه
چکرلر منت شمشیرینی باش اوسته جان اوزره
صلاح دولتینی ایسته یه ن بغداد والی سی
چالوب اتهام ایچون سعی ایله دامانین میان اوزره
او صاحب جاه کیم ذکر ائتسه لر نام گرامی سین
ائدرلر احمد اسماعیلی جاری نشان اوزره
بو خیر امرین مهیا اولدی چون اسباب اتمامی
رضای پادشاه تاج بخش کامران اوزره
زر نابین عیارین ائتدی اؤز اخلاصی تک شاهه
میر نقد جان ایلن معادل امتحان اوزره
ملائک اوله یلر همدست استادان چابک دست
طلادان آسمان ایجاد اولوندی آسمان اوزره
ضریح اوزره منور گنبد خورشید خاصیت
سانورسان قبه یاقوت احمد دور جنان اوزره
گؤیول پرواز ائدوب بیر طوق زرینین خیال ائیلر
که آچمیش بال طاووس بهشتی آشیان اوزره
مؤذن بلبل تسبیح خوان و صحن گول شن دور
قیزیل گول دسته سی گلدسته لر باغ جنان اوزره
تمنای سلاطین دور یوزین سورتمک بو درگاهه
زهی رفعت که ایسته رصدردوشسون آستان اوزره
دئیرکن عقل ظاهر بین منه شول قبه دور گویا
که اولموش دور طلای نابیله زرین جهان اوزره
جوابیم "نشئه" اوله ی مصرع تاریخ اوزره
ادب بیل مهر ساکن دور مطاف انس و جن اوزره
زبان این قصیده، ترکی دیوانی قزلباشی و یا تورکمانی آن دوره، متاثر از لهجۀ ترکی عثمانی (گیبی به جای کیمی در بیت پنجم و یوز به جای اوز در ابیات ۹،۱۲،۲۶ و گؤنول به جای کؤنول در بیت ۲۴) لهجههای محلی (ایلهن به جای ایله در بیت ۲۱ ومانا به جای منه در بیت ۲۷) و دارای عناصر آرخائیک (شول در بیت ۲۷) است. در بیت شانزده گفته میشود که امر مذهّب ساختن حرم مطهر علوی به رضا و اذن سلطان عثمانی انجام گرفته است (رضا وئردی اونا سلطانِ روم، اسکندر ثانی.) و سپس گفته میشود که دعای مسلمانان برای حاکمیت سلطان عثمانی واجب است (که واجبدیر دعایِ دولتی اسلامیان اوزره.) این موضوع در تطابق با اعتقاد اصولی نادرشاه است که سلطان عثمانی را خادم حرمین شریف، خلیفۀ و رهبر معنوی و حتی سیاسی آنها میدانست و خواستار دوستی و اتحاد پایدار با امپراتوری عثمانی بود.
ایوان نجف یکی از برجستهترین نمونههای هنر معماری اسلامی بهشمار میرود. ابیات فارسی و ترکی ایوان نجف در یک کتیبۀ آبیرنگ افقی بر سردر ورودی قرار دارند. این کتیبهها ظاهرا به دستور صدام حسین کنده شده و به جای آنها خشتهای طلا نصب شده بود. تا آنکه به دستور آیت الله سیستانی، تعمیر و جایگزینی اشعار توسط ستاد بازسازی عتبات انجام شد.
سفر میان کتیبههای زرین ایوان
برای آشنایی با دیگر نوشتهها و شعرهای نقش بسته بر ایوان، ادامه دهید.
