اگر گفته شود که مرقد مطهر امیرالمؤمنین (علیهالسلام) تکهای از بهشت روی زمین است، گزافه گفته نشده است، این نقطۀ بهشتی دارای پیشینه و تاریخچهای کهن است که این گزارش تلاش دارد، در چندین بخش به آن به تفصیل بپردازد. بخش سوم و پایانی این گزارش به صندوق خاتم مرقد مطهر امیرالمؤمنین (علیهالسلام) و نقطۀ «اصبعین» یا دو انگشت و کرامات آن میپردازد.
منظور از صندوق خاتم موجود در داخل ضریح شریف چیست و آیا صندوقهای دیگری غیر از این صندوق نیز وجود داشتهاند؟
صندوق خاتم، همان صندوق چوبی است که به صورت مستقیم روی مزار امیرالمؤمنین علیهالسلام قرار میگیرد. منظور از هنر خاتمکاری، هنری است که ایرانیها در آن تبحر خاصی دارند و عبارت است، از مزین کردن سطوح چوبی به انواع چوب گرانقیمت و عاج و حتی طلا و نقره است.
تاکنون چندین صندوق روی مزار شریف قرار گرفته است. اولین آن صندوق «امین عباسی» است. این صندوق دارای داستانی است. اینکه یکی از شخصیتهای دورۀ «معتمد عباسی» که از چهرههای معروف بنی عباس بود، گروهی را به نجف فرستاد. لازمبهذکر است که در آن زمان مزار شناخته شده بود و مردم به زیارت آن میآمدند. در هر صورت وی از آن گروه میخواهد که نبش قبر کنند و پیکر مطهر امیرالمؤمنین (علیهالسلام) را برای وی بیاورند. در آن زمان کرامتی از سوی امیرالمؤمنین (علیهالسلام) آشکار میشود، اینکه همگی افراد آن گروه که وارد قبر شده و برای نبش قبر اقدام کرده بودند، به یکباره و فورا میمیرند. وقتی خبر به گوش این شخصیت میرسد، توبه میکند و اقدام به ساخت صندوقی چوبی میکند که روی مزار مطهر امیرالمؤمنین (علیهالسلام) قرار میگیرد. این واقعه در سال ۲۷۳ هجری رخ میدهد. البته برخی از مؤرخین در این تاریخ ابراز تردید کردهاند. این مؤرخین میگویند که در دورۀ «داوود عباسی»، والی وقت کوفه و عموی منصور رخ داده است. درحالی که روایت موجود در «تذهیب الاحکام» تألیف شیخ طوسی و همچنین «فرحه الغریب» ابن طاووس سال وقوع این رخ داد را ۲۷۳ هجری عنوان میکنند.
صندوق دیگری نیز وجود داشت که «ابن بطوطه»، جهانگرد معروف از آن یاد میکند. وی وقتی به زیارت نجف اشرف مشرف شد و در سال ۷۲۷ه.ق/۱۳۲۷ م وارد حرم مطهر شد، نقل میکند که میزی چوبی دیدم که بدنۀ آن طلاکاری شده بود و با میخهای نقره میخکاری شده بود. همچنین روی آن سه مزار وجود داشت که مزارهای حضرت آدم، حضرت نوح و حضرت علی بن ابیطالب (علیهالسلام) بود.
همچنین از صندوق «اسماعیل صفوی» نیز در تاریخ یاد شده است. نقل است که وی تعدادی صندوق خاتم به عتبات مقدسه، از جمله آستان مقدس علوی اهدا کرد.
بعد از آن، «حسن پاشا»، والی وقت بغداد اقدام به بازسازی و نوسازی صندوق مزار شریف در سال ۱۱۲۶ه/۱۷۱۴م کرد.
اما صندوق کنونی، از صندوقهای گرانقیمت، نفیس و ارزشمندی است که سلطان «محمد جعفر بن محمد صادق زند» آن را در سال ۱۲۰۲ه.ق/۱۷۸۷م اهدا کرد و یک سال بعد از اهدا یعنی در سال ۱۲۰۳ هجری نصب شد.مستنداتی که تاریخ نصب این صندوق را ذکر کردهاند، قصیدهای از «سید صادق الفحام» است که در آن به تاریخ نصب صندوق اشاره کرده است.
صندوق خاتم کنونی مرقد مطهر امیرالمؤمنین (علیهالسلام)
صندوق خاتم کنونی مرقد مطهر امیرالمؤمنین (علیهالسلام) شاهکار و تحفۀ هنری بیهمتایی است، چراکه از دقت بسیار در ساخت و زیبایی بینظیر در نقش و نگار و خطوط بهره میبرد. این صندوق خاتم از چوب ساج هندی مرصع با عاج، صدف و انواع دیگری از چوبهای رنگی ساخته شده است. صندوق از چهار گوشه به نوشتههایی از سورههای قرآن، احادیث نبوی و دعای جوشن کبیر مزین شده است.
همچنین در قسمت سر مبارک حضرت که در پایین صندوق قرار دارد و در وسط آن، نام اهداکنندۀ صندوق یعنی سلطان «محمد جعفر زند» و نام سازندۀ صندوق یعنی نجار «محمد حسین شیرازی» و نام خطاط یعنی «محمد بن محی الدین حسینی» ذکر شده است.
در بخش جنوبی صندوق جایگاه معروفی به نام دو انگشت وجود دارد که یادآور برخی کرامتهایی ضریح مطهر است.
وقتی پنجرۀ ضریح مطهر پیشین برداشته و پنجرۀ جدید در سال ۱۹۴۲ میلادی نصب شد، برای نگهداری و محافظت، صندوق خاتم در اتاقک شیشهای قرار داده شد. این اتاقک شیشهای را «حاج صالح جوهرچی» در سال ۱۳۶۱ه.ق/۱۹۴۲م به آستان مقدس علوی اهدا کرد و ساخت آن به دست «حاج محمد سعید صایغ» صورت گرفت. شعری که «حسن سبتی» در این خصوص سروده که تاریخ نصب صندوق و و اهدای اتاقک شیشهای توسط حاج صالح جوهرچی را ثبت میکند.
صندوق خاتم مزار مطهر امیرالمؤمنین (علیهالسلام) طی حملات نظامی رژیم بعث در پی انتفاضۀ شعبانیه در سال ۱۴۱۱ه.ق/۱۹۹۱م آسیب دید. لذا وقتی در سال ۲۰۱۷ پنجرۀ نقرۀ ضریح مطهر مورد بازسازی قرار گرفت، شیشۀ اطراف صندوق خاتم نیز با شیشهای به ضخامت ۷ سانتیمتر تعویض شد و اطراف آن با نوارهای طلاکاری شده مزین شد که روی آنها «یاعلی» حک و با یاقوت قرمز مزین شده بود. این اتاقک شیشهای از صندوق در برابر ترکشهای گلوله، شلیک تیر و آتشسوزی محافظت میکند.
همچنین روی صندوق پارچۀ سبز گرانبهایی از جنس «برده» قرار داده شد که روی آن نوشتههایی با رشتههای طلا دوخته و روی پارچه با مروارید و سنگهای قیمتی مانند عقیق و یاقوت مزین شده بود.
نقطۀ دو انگشت
در مزار مطهر امیرالمؤمنین (علیهالسلام) نقطهای معروف به «اصبعین» یا «دو انگشت» وجود دارد. در این نقطه کرامتهایی از مزار شریف ظاهر شده است، از مهمترین این کرامتها که در کتابها نیز یاد شده است، داستان «مره بن قیس» است.
مره بن قیس، از جمله افراد متمول و صاحب نفوذ در زمان خود بود که هزاران نفر به وی خدمت میکردند. یک روز در مجلسی که داشت، قومی یادآور میشود که «امام علی» پدران و اجداد تو را به قتل رسانده است.
مره بن قیس سؤال میکند که ایشان کجا به خاک سپرده شدهاند، آن قوم راه نجف را به وی نشان میدهند. گفته میشود که وی با یک لشکر به نجف گسیل میشود و با اهالی نجف درگیر میشود.
اما موفق به ورود به نجف و سپس حرم مطهر میشود. وقتی وارد حرم شد، به سمت مزار میرود و رو در روی سمتی که صورت مبارک حضرت هست قرار میگیرد و برای حضرت خط و نشان میکشد و خطاب به حضرت میگوید که شما پدران و اجداد مرا به قتل رساندید، من هم امروز اینجا آمدهام تا مزار شما را تخریب و نبش قبر کنم.
گفته میشود، در این هنگام از مزار مطهر حضرت دو انگشت به شکل شمشیر «ذو الفقار» ظاهر میشود و او را از وسط به دو نیم میکند و جسد مره بن قیس به دو تکه سنگ تبدیل میشود. افزون بر آن، کرامات دیگری از این نقطه ظاهر شده است.
