اگر گفته شود که مرقد مطهر امیرالمؤمنین (علیهالسلام) تکهای از بهشت روی زمین است، گزافه گفته نشده است، این نقطۀ بهشتی دارای پیشینه و تاریخچهای کهن است که این گزارش تلاش دارد، در چندین بخش به آن به تفصیل بپردازد. بخش دوم این گزارش به درهای حرم و پنجرۀ ضریح مطهر امیرالمؤمنین (علیهالسلام) میپردازد.
نصب درهای طلا
درهای حرم مطهر علوی در گذشته از طلا نبودند. اتاق حرم مطهر به شکل مربع است و چهار ورودی را در برمیگیرد. درهای ورودی شمالی و شرقی نقره بودند. در سمت جنوب یک در آهنی دو لنگه وجود داشت. اما سمت غرب که سمت سر مبارک امیرالمؤمنین (علیهالسلام) قرار دارد، کاملا با پنجرهای آهنی بسته بود و دری وجود نداشت.
زیارتهای میلیونی، به ویژه زیارتهای مخصوص امیرالمؤمنین (علیهالسلام) ایجاب میکردند که ورودیهایی بازگشایی شوند و درهایی مشابه هم ساخته شوند. به همین منظور درها در قالب ۸ در بازگشایی شدند.
اولین درهایی که تعویض شدند، درهای سمت شرقی حرم مطهر بودند که ورودی اصلی محسوب میشوند و سمت پاهای مبارک حضرت بودند. «حاج محمد تقی اتفاق تهرانی» با تلاشهای «سید محمد کلانتر» این در را اهدا کرد تا این در در سال ۱۳۷۶ه.ق/۱۹۵۶م نصب شود.
روی این درها قصایدی نوشته شده است که تاریخ نصب این دو لنگه در را نشان میدهد. این قصاید از آن «سید موسی بحر العلوم» است. قصیدۀ اول روی لنگۀ راست در نوشته شده است و قصیدۀ دوم هم روی لنگۀ سمت چپ به رشتۀ تحریر درآمده است.
اما جهت شمال، در جهت شمالی حرم نیز در ایران ساخته شده است و توسط تولیت آستان مقدس علوی در سال ۱۴۳۲.ق/۲۰۱۱ م نصب شد. یک سال بعد «حاج محسن معین» فرزند «شیخ جابر جدی» درهای ورودی غربی و جنوبی را اهدا کرد و این درها در سال ۱۴۳۳ه.ق/۲۰۱۲م نصب شدند.
ابیاتی از قصیده «الکوثریه» معروف سیدرضا الهندی روی چارچوبهای درهای سمت غرب نگارش شدند. اما روی چارچوبهای درهای سمت جنوبی حرم ابیاتی از شاعر «سید منعم الفرطوسی» نوشته شد.
پنجرۀ ضریح مطهر امیرالمؤمنین (علیهالسلام)
معروف است که پنجرۀ ضریح مطهر امیرالمؤمنین (علیهالسلام) ارزشمندترین و با شکوهترین پنجره در میان عتبات مقدسه است. اینکه این پنجره در کجا ساخته شد و مهمترین ویژگیهای فنی و هنری آن از حیث شکل، نقش و نگار و نوشتههای بهکاررفته در آن چیست، عبدالهادی ابراهیمی توضیح میدهد.
بیشک کلمات و واژهها نمیتوانند، پنجره ضریح مطهر امیرالمؤمنین (علیهالسلام) را آنگونه که باید توصیف کنند.
پیشینۀ پنجرههای ضریح
بر اساس اسناد و مندرجات تاریخی، ضریح مطهر امیرالمؤمنین (علیهالسلام) بهجز پنجرۀ کنونی، تاکنون ۵ پنجره را به خود دیده است. تاریخ اولین پنجره، به دورۀ صفوی بازمیگردد که جنس آن، آهنی بود. همان طور که میدانیم، این بنا را شاه عباس اول در سال ۱۰۲۳ه.ق/۱۶۱۴م بنا کرد و پس از وی نوادهاش، شاه صفوی بنای آن را تکمیل کرد.
بعد از آن در دورۀ قاجاریه، «محمد شاه قاجار»، مؤسس سلسلۀ قاجاریه، پنجرهای از نقره به حرم اهدا کرد. بهاینترتیب، پنجرۀ آهنی با پنجرۀ نقره تعویض شد. این رخداد در سال ۱۲۱۱ه.ق/۱۷۹۶م واقع شد. پس از آن نوبت به پنجرۀ «عباس قلی خان» رسید و بعد از آن نوبت به پنجرۀ چهارم رسید که «سید محمد شیرازی» در دورۀ «ناصرالدین شاه قاجار» آن را اهدا کرد و در سال ۱۲۹۸ه.ق/۱۸۸۱م نصب شد.
معرفی پنجرهای که اکنون در روضۀ منوره قرار دارد
پنجرۀ کنونی که جایگزین پنجرۀ اهدایی سید محمد شیرازی است، زیباترین و ارزشمندترین پنجره ضریح در عتبات مقدسه، از لحاظ ساخت، طلای به رفته در آن، نقش و نگار گلها و بوتهها و نوشتارهای به کار رفته در آن بهشمار میآید. این پنجره، اهدایی از سوی «طاهر سیف الدین»، سلطان طایفۀ بُهرههای هند است که در سال ۱۳۶۱ه.ق/۱۹۴۲م نصب شد. در روز رونمایی از این پنجره که روز سیزدهم رجب مصادف با میلاد با سعادت امیرالمؤمنین (علیهالسلام) بود، «نوری سعید»، نخست وزیر وقت عراق نیز حضور داشت و کلید آن به «سید عباس کلیددار الرفیعی» تحویل داده شد.
شعرای آن دوره با سرودن اشعاری سال نصب این پنجره را ثبت کردند، از جمله این شعرا میتوان به «سیدعلی هاشمی» اشاره کرد که قصیدهای سرود و در آن سال ساخت پنجره (۱۳۶۱ه.ق) را ثبت کرد.
بخشهای تشکیلدهندۀ پنجرۀ ضریح امیرالمؤمنین (علیهالسلام)
پنجرۀ ضریح امیرالمؤمنین (علیهالسلام) از دو بخش اصلی تشکیل شده است. پنجرههای مشبک نقره در پایین و تاج طلایی در بالا. ارتفاع ضریح مطهر امیرالمؤمنین (علیهالسلام) از زمین تا نوک تاج طلا به حدود ۴ متر میرسد. طول آن به ۶ متر و عرض آن به ۵ متر بالغ میشود.
پنجرههای مشبک نقره شامل ۱۸ پنجره و دو لنگه در که در جهت جنوبی ضریح قرار دارد. پنجرهها را ستونهایی با روکش طلا و نقش و نگارهایی به شکل گل و بوته و خوشتههای برجسته انگور از هم جدا میکنند.
چهار ستون در چهارگوشۀ اصلی پنجره قرار دارد. روی این ستونها نقش و نگارهای بسیاری از گل و بوته، بهویژه خوشههای انگور وجود دارد. بالای هر ستون آیۀ قرآنی «وهو العلی العظیم» حک شده است. در پایین ستونها نیز عبارت «یاعلی .. یاعلی .. یاعلی» حک شده است. این خط از نسخۀ خطی منسوب به امیرالمؤمنین (علیهالسلام) انتخاب شد که در بخش نسخ خطی گنجینه مدرسه «غروی» نگهداری میشود و تاریخ آن به سال ۴۰ هجری بازمیگردد. در انتهای این نسخۀ خطی نوشته شده: «دستنوشتۀ علی بن ابیطالب». رسمالشکل واژه همانطور گرفته و نسخهبرداری و روی ستونها پیادهسازی شد. این نوشتهها مرصعکاری و با یاقوت قرمز مزین شده است.
روی پنجرههای نقره، کتیبهای نقرهای قرار میگیرد که ۱۷ بیت از قصیدۀ «عینیه» ابن ابی الحدید را در برمیگیرد.
اما تاج طلایی که روی پنجرۀ نقره و کتیبۀ نقره قرار میگیرد، از سه نوار یا بخش تشکیل شده است که روی آنها سورههایی از قرآن کریم و احادیثی از پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوآله) در مدح امیرالمؤمنین (علیهالسلام) است.
تاج با نقش و نگارهای برجستۀ گل و بوته، بهویژه خوشههای انگور و گلهایی از طلا که روی هریک از آنها یکی از نامهای حسنی باریتعالی حک شده است و روی هر چهار ضلع قرار داده شده است. همچنین قندیلها و تاجهایی از طلا که در هر چهار گوشه کار شده است. افزون بر آن در هر گوشه از این تاج طلا، چهار انار از طلای ناب کار شده است.
نوارهای نوشتاری ضریح مطهر
بالای پنجره ضریح مطهر امیرالمؤمنین (علیهالسلام) نوار نوشتاری وجود دارد که روی آن ابیاتی از قصیده «عینیه» ابن ابی الحدید نوشته شده است. اما در تاج طلایی سه نوار نوشتاری وجود دارد. روی نوار بالا و نوار پایین آیاتی از قرآن کریم حک شده است. اما روی نوار میانی احادیثی از پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوآله) دربارۀ امیرالمؤمنین حک شده است.
آنچه مورد توجه است، مستندسازی این پنجره است که به نام «طاهر سیف الدین» است که در انتهای سمت جنوب غربی نوار طلایی پایین آمده است.
نامهای حسنی ذات باری تعالی از سمت سر مبارک حضرت آغاز میشود و از جملۀ این نامها میتوان به یا الله، یا رب، یا رحمن، یا رحیم وغیره اشاره کرد.
بازسازیهای صورتگرفته روی این پنجرۀ باشکوه
این پنجره در زمان رژیم بعث مورد بیتوجهی بسیاری قرار گرفت و آسیب بسیاری دید، از جمله اینکه در پنجرۀ نقره شکافها و سوراخهایی ایجاد شد. افزون بر آن، طی انتفاضۀ شعبانیه در سال ۱۹۹۱ میلادی، ترکشهایی به حرم و حتی به پنجره و صندوق خاتم هم اصابت کرد.
پس از سال ۲۰۰۳ با هدایا و کمکهای طایفۀ بُهره و اشراف تولیت آستان مقدس علوی بخشهای متعددی از پنجرۀ ضریح مطهر امیرالمؤمنین (علیهالسلام) بازسازی و نوسازی شد، از جمله اینکه پنجرههای ضریح مطهر در تاریخ بیست و سوم شوال ۱۴۲۶ه.ق/۲۰۰۵ م دوباره طلاکاری شدند.
همچنین منبتکاری تاج مجدد بهصورت دستی منقش شدند و نامهای حسنی باریتعالی که روی گلهای طلا نقش بسته بودند، با یاقوت قرمز مزین شدند. همچنین چهار ستون نقرۀ گوشۀ ضریح مطهر امیرالمؤمنین (علیهالسلام) با طلای خالص پوشانده شدند. این اقدامات پنجم شعبان ۱۴۲۷ه.ق/۲۰۰۶ م پایان یافت.
در سال ۲۰۰۹ میلادی ستونهای جدید گوشۀ ضریح مطهر پایان یافت که از طلا و نقره ساخته شده بودند و دارای ویژگیهای هنری منحصربهفردی از حیث زیبایی در کار و استفاده از سنگهای قیمتی در آنها هستند.
همچنین در ضریح مطهر امیرالمؤمنین (علیهالسلام) در سال ۲۰۱۱ میلادی تعویض شد و درِ قدیمی در خزانۀ آستان مقدس علوی نگهداری میشود.
در سال ۲۰۱۶ میلادی ۲۰ ستون ضریح مطهر امیرالمؤمنین (علیهالسلام) با ستونهای نقرۀ طلاکاری شده تعویض شد. همچنین چوبهای ساج اصلی نگهدارندۀ ضریح بازسازی شد. در ادامه و در سال ۲۰۱۷ بار دیگر ضریح مطهر امیرالمؤمنین (علیهالسلام) مورد بازسازی قرار گرفت.
آخرین و جدیدترین بازسازی در سال ۲۰۲۶م (۱۴۰۴ه.ش) صورت گرفته که تاج طلایی به طور کامل مورد بازسازی قرار گرفت. گزارش تفصیلی تغییرات صورتگرفته و تصاویری از شکوه و جلال این تاج زرین را میتوانید مطالعه کنید.
در قسمت سوم این سلسله گزارشها از معرفی روضۀ منورۀ امیرالمؤمنین (علیهالسلام)، با صندوق خاتم که روی مضجع شریف قرار گرفته آشنا میشوید.
