در دوران غیبت گرچه جسم امام زمان (عجلاللهتعالیفرجهالشریف) بهعلت وجود خطرات و یا مصالح دیگری از دیدۀ مردم نهان است ولی دانش او برای مردم مخفی نیست و تعالیمش در قلب و جان انسانهای مؤمن استوار و پابرجاست و مردم بر اساس تعالیم و رهنمودهای او زندگی میکنند.(۱)
معنای غیبت
به زندگی پنهانی حضرت مهدی (عجلاللهتعالیفرجهالشریف)، امام دوازدهم شیعه گفته میشود. به اعتقاد شیعه او به اذن خدا و مصلحت الهی در سال ۳۲۹هجری از انظار مردم پنهان شد و به امر خدا تا زمان ظهور که زمان آن مشخص نیست، در غیبت به سر میبرد.
امیرالمؤمنین (علیهالسلام) در سخنانش و روایات نقل شده از ایشان مسئلۀ غیبت مهدی موعود را در چند مرحله مطرح و وقایعی که در آینده پیش خواهد آمد را تشریح کردهاند.
آخرین حجت الهی
در روایتی که از اصبغ بن نباته نقل شده است، امیرالمؤمنین (علیهالسلام) پساز معرفی آخرین حجت الهی در روی زمین، اصل مسئلۀ غیبت آن حضرت را اینگونه بیان کرده است: «روزی به حضور امیرالمؤمنین (علیهالسلام) رسیدم آن حضرت را غرق در اندیشه دیدم درحالیکه از این وضع بسیار متعجب بودم (چون حضرت را هرگز در آن حال ندیده بودم) عرض کردم: یا امیرالمؤمنین (علیهالسلام)، مگر اتفاقی افتاده است که اینگونه نگران و غرق در دریای تفکر به نظر میرسید؟
مولای متقیان در پاسخ فرمودند: دربارۀ فرزندی که بعدها از نسل من به دنیا خواهد آمد فکر میکنم. او یازدهمین فرزند من است. او مهدی ما اهلبیت است که زمین را پساز پر گشتن از ظلم و ستم و تباهی با عدل و داد پر خواهد ساخت. اما پیشاز آن برای او یک دورۀ غیبتی هست که عدۀ زیادی از مردم در این دوره از حق و صراط مستقیم منحرف میشوند.»(۲)
سرگردان شدن مردم
دورۀ غیبت امام عصر (عجلاللهتعالیفرجهالشریف) دارای مشکلات و گرفتاریهای فکری و اعتقادی بسیار خطرناکی است که امروزه حداقل بخشی از آنها را بعینه مشاهده میکنیم.
امیرالمؤمنین (علیهالسلام) در چندین روایت به مشکلات عقیدتی عصر غیبت اشاره کردهاند: «برای قائم ما غیبتی هست که مدت آن طولانی خواهد شد. شیعیان را در این زمان میبینم که همانند گلّۀ بیصاحبی که در دشت پراکنده شده باشند به دنبال چراگاه و مرتع میگردند ولی آن را پیدا نمیکنند (به جستجوی آن حضرت میپردازند ولی او را نمییابند). آگاه باشید! در این دوره هر کسی از آنها (شیعیان) در دین و عقیدۀ خود استوار و ثابت قدم بماند و قلبش به جهت طولانی شدن غیبت امامش قساوت پیدا نکند، او روز قیامت در نزد من و در جایگاهی که من هستم خواهد بود.»(۳)
غیبت طولانی
امیرالمؤمنین (علیهالسلام) در سخنانش به طولانی بودن دورۀ غیبت امام عصر، ناامیدی و گرفتاریهای آن دوران اشاره کردهاند.
در روایتی که اصبغ بن نباته از امیرالمؤمنین (علیهالسلام) نقل کرده است به مسئلۀ غیبت طولانی و ناامیدی از ظهور منجی عالم بشریت اشاره شده است: «امیرالمؤمنین (علیهالسلام) روزی حضرت قائم را یاد کردند و فرمودند: آگاه باشید! او غیبتی (طولانی) خواهد داشت بهگونهای که نادانها (بی خبر از مصالح و حکمتهای الهی) بگویند: خداوند نیازی به آل محمد (صلاللهعلیهوآله) ندارد. (یعنی اگر از آل محمد (صلاللهعلیهوآله) کسی در روی زمین بود تاکنون باید قیام میکرد و به این نابسامانیها و بیعدالتیها پایان میداد).»(۴)
همینطور امیرالمؤمنین (علیهالسلام) در روایت دیگری میفرمایند: «حضرت مهدی (عجلاللهتعالیفرجهالشریف)، سالهای طولانی در پنهانی از مردم به سر میبرد؛ آنچنان که اثرشناس، اثرقدمش را نمییابد؛ گرچه در یافتن نشانهها تلاش فراوانی نماید.»(۵)
علل غیبت حضرت مهدی موعود
وقتی بهمنظور معلوم شدن علت غیبت امام زمان (عجلاللهتعالیفرجهالشریف) به بررسی احادیث و روایات میپردازیم به روایاتی برمیخوریم که از حکمتهای این غیبت طولانی سخن گفتهاند:
۱) در امان ماندن از بیعت با ستمگران
در روایتهایی که از امیرالمؤمنین (علیهالسلام)، در مورد منجی عالم بشریت نقل شده به برخی از حکمتهای غیبت اشاره شده است، ایشان میفرمایند: «همانا قائم ما، آنگاه که قیام کند بیعت کسی بر گردن او نخواهد بود و به همین خاطر است که تولد او به صورت پنهانی واقع خواهد شد و وجود او از دید و نظر مردم غایب خواهد بود.»(۶)
۲) بهجهت ستم به فرزندان مولای متقیان
امیرالمؤمنین (علیهالسلام)، در سخنانی وقایع تلخ عصر غیبت را چندین برابر سختتر و بیشتراز دوران سرگردانی و تحیر قوم حضرت موسی (علیهالسلام) ذکر کردهاند و علت پیشامد این سختیها را به خاطر ظلم و ستم بر فرزندانش عنوان میکنند؛ امیرمؤمنان (علیهالسلام) درحالیکه امام حسن (علیهالسلام) و امام حسین (علیهالسلام) حضور داشتند خطاب به مردم فرمودند: «ای مردم! آگاه باشید، سوگند به خدا من و این دو فرزندم به قتل خواهند رسید. آنگاه خداوند شخصی از فرزندان مرا در آخرالزمان ظاهر خواهد کرد تا خون ما را از ستمگران طلب کند. او از دیدۀ مردم غایب خواهد بود تا اهل ظلالت و گمراهی از دیگران شناخته شوند و این غیبت به قدری طولانی خواهد شد که مردمان نادان خواهند گفت: خداوند برنامهای در آل محمد (صلیاللهعلیهوآله) ندارد.»(۷)
۳) ظلم و ستم مردم به خودشان
امیرالمؤمنین (علیهالسلام)، آنجا که از لزوم وجود حجت الهی در نظام هستی سخن میگویند به مسئلۀ غیبت و علت آن با این تعابیر اشاره دارد:
مفضل بن عمر از امام صادق (علیهالسلام) روایت کرده است که آن حضرت فرمود: «روزی امیرالمؤمنین (علیهالسلام)، در بالای منبر مسجد کوفه فرمودند: ای مردم! بدانید زمین هرگز از حجت خدا (امام معصوم) خالی نخواهد ماند. اما خداوند متعال به زودی مردم را به خاطر ظلم و ستم و همینطور اسرافی که در حق خودشان انجام میدهند از دیدن حجت الهی محروم خواهد کرد. (یعنی مردم به جهت اعمال خودشان در آینده از دیدن امام معصوم محروم خواهند شد).»(۸)
۴) حفظ علامتهای هدایت
همانطور که خداوند متعال به منظور تداوم هدایت مردم در برههای وقتی آنها قدر نعمت بینظیر الهی؛ یعنی امام معصوم، را فراموش میکنند بنابر مصالحی وجود مبارک او را در پس پردۀ غیبت قرار میدهد تا علاوهبر حفظ نظام عالم، نزول فیض و رحمت الهی ازطریق وی به بندگان خدا تداوم پیدا کند و باب هدایت مردم بهسوی خداوند همچنان باز باشد.
امیرالمؤمنین (علیهالسلام)، دراینباره میفرماید: «خداوند حجتهای خود را بهصورت آشکار یا پنهان یا حتی درحالیکه خطر آنان را تهدید میکند (در حال ترس و نگرانی) در میان مردم حفظ خواهد کرد تا حجت و دلیلهای روشن و واضح (هدایت و رستگاری) از بین نروند.»(۹)
منابع
۱.محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، چ۲، ص۱۳۹، ح ۱۳.
۲.محمدباقر مجلسی، بحار الانوار، چ۵۱ ، ص۱۱۹، ح ۱۹.
۳. کمال الدین، چ۱، ص۳۰۳، ح ۱۴
۴.کمال الدین، چ۱، ص۳۰۲، ح ۹
۵. نهج البلاغه، خطبه ۱۵۰
۶.بحار الانوار، چ۵۱، ص۱۰۹ و ۱۱۰ ح ۱
۷.غیبت نعمانی، ص۱۴۰ و ۱۴۱
۸. بحار الانوار، چ۵۱، ص۱۱۲ و ۱۱۳، ح ۸
۹.السیّد مصطفی آل سید حیدر الکاظمی، ترجمه و شرح نهج البلاغه، حکمت ۱۳۹، ص۱۱۵۸.
