برای علی بن ابیطالب (علیهالسلام) در روایات بیشاز ۳۰۰ لقب ذکر شده است که هریک به جایگاه معنوی او اشاره دارند. اما عنوان «امیرالمؤمنین» برجستهترین و خاصترین لقبی است که منحصراً به ایشان اختصاص داشته و برای هیچ فرد دیگری به کار نرفته است.
مفهومشناسی لقب امیرالمؤمنین
امیرالمؤمنین به معنای امیر، فرمانده و رهبر مسلمانان است. شیعیان معتقدند این وصف تنها باید برای امیرمؤمنان (علیهالسلام) به کار رود و بنابر روایاتی، از کاربرد آن برای دیگر امامان معصوم هم خودداری میکنند. [۱] [۲]
انحصاریبودن لقب «امیرالمؤمنین»
یکی از القاب حضرت علی بن ابیطالب (علیهالسلام)، «امیرالمؤمنین» است. در روایات آمده است که این لقب اختصاص به آن حضرت دارد و هیچکس حتی امامان دیگر هم نمیتوانند این لقب را برای خود استفاده کنند. امام صادق (علیهالسلام) به مردی که با نام امیرالمؤمنین به ایشان سلام کرد، فرمود: «این اسم فقط برای حضرت علی بن ابیطالب (علیهالسلام) جایز است و این نامی است که خدا برای او انتخاب کرده است.» [۳]
چرایی اطلاق لقب «امیرالمؤمنین»
در روایات، دلایل مختلفی برای این نامگذاری علی بن ابیطالب (علیهالسلام) بهعنوان «امیرالمؤمنین» ذکر شده است:
۱- امامت و ولایت: در روایتی پیامبر(صلیاللهعلیهوآله) مولای متقیان را اینگونه توصیف میکند: «أَنْتَ إِمَامُ کُلِّ مُؤْمِنٍ وَ مُؤْمِنَةٍ، وَ وَلِیُ کُلِ مُؤْمِنٍ وَ مُؤْمِنَةٍ بَعْدِی، و تو پساز من، امام و ولی هر مرد و زن با ایمان هستی!» [۴]
۲- عطای علم به مؤمنان: در برخی از روایات، معنای دیگری برای این عبارت بیان شده است که علت انتخاب این لقب برای امیرالمؤمنین (علیهالسلام) بهایندلیل است که به مؤمنان علم و دانش عطا میکند، امام کاظم (علیهالسلام) و نیز امام باقر(علیهالسلام) میفرمایند: «بهایندلیل که مولای متقیان عهدهدار عطا کردن علم به مؤمنین است، امیرالمؤمنین نام گرفته است.»
در روایت امام صادق (علیهالسلام) بهطور مستقیم به این مطلب اشاره شده است، ایشان فرمودند: «اِنَّمَا هُوَ مِنْ وَ ذَلِکَ أَنَّ الْعُلَمَاءَ مِنْ عِلْمِهِ امْتَارُوا وَ مِنْ مِیرَتِهِ اسْتَعْمَلُوا؛ آن از «مِیرَةِ الْعِلْمِ»؛ یعنی اعطای علم گرفته شده بدین معنا که علما از علم او برداشت میکنند و از توشۀ او بهره میگیرند. سپس به سؤال سلمان از پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) اشاره کرده که میفرماید: «سَلْمَانُ سَأَلَ النَّبِیَّ فَقَالَ إِنَّهُ یَمِیرُهُمُ الْعِلْمَ یُمْتَارُ مِنْهُ وَ لَا یَمْتَارُ مِنْ أَحَد؛ سلمان در اینباره از پیامبر خدا (صلیاللهعلیهوآله) سؤال کرد. ایشان در جواب فرمود: «علی به آنان علم عطا میکند. از او علم گرفته میشود ولی آن حضرت از کسی علم نمیگیرد.» [۵]
جایگاه لقب امیرالمؤمنین در اعتقاد شیعه
بنابر آنچه در مفاتیح الجنان آمده، به شیعیان توصیه شده است که در روز عید غدیر، در هنگام ملاقات یکدیگر، ذکر ویژۀ «اَلحمدُ لِلهِ الّذی جَعَلَنا مِنَ المُتَمَسِّکینَ بِولایةِ اَمیرِالمؤمنینَ و الائمةِ المَعصومینَ علیهم السلام؛ ستایش مخصوص خدایى است كه ما را از کسانی قرار داد که به ولایت امیرمؤمنان و سایر امامان تمسک میکنند»، را بگویند که در آن بر تمسک به ولایت امیرالمؤمنین (علیهالسلام) تأکید شده است. [۶]
در روایات شیعه همچنین آمده است که در واقعۀ غدیر نیز پیامبر اسلام، علی بن ابیطالب (علیهالسلام) را بهعنوان جانشین خود و مولای همه مسلمانان معرفی کرد و از همگان خواست تا به علی با لقب «امیرالمؤمنین» سلام کنند. برایناساس، مسلمانان با تبعیت از این خواستۀ پیامبر، دستهدسته وارد خیمۀ علی بن ابیطالب (علیهالسلام) شدند و بههمان نحوه که پیامبر امر کرده بود، به او سلام کردند. [۷]
مطابق با روایات دیگری پیامبر، همین نحوۀ سلام را از هفتنفر که ابوبکر، عمر، طلحه و زبیر ازجملۀ آنها بودند خواست که آنها درخواست پیامبر خدا (صلیاللهعلیهوآله) را اجابت کردند. [۸]
ابوحمزه ثمالی از امام باقر (علیهالسلام) پرسید: «ای فرزند رسول خدا، چرا علی را «امیرالمؤمنین» مینامند و این نام، نامی است که پیشاز او کسی بدان نامیده نشده و بعداز او نیز کسی را نشاید؟»
فرمودند: «زیرا او اطعام کنندۀ علم است و این غذا تنها از او خواسته میشود و آن را از احدی دیگر نتوان طلب کرد.»
گوید عرض کردم: «ای فرزند رسول خدا، چرا شمشیرش را «ذوالفقار» نامیدهاند؟
آن حضرت فرمودند: «زیرا با آن شمشیر بر هیچکس ضربهای نزد، مگر اینکه او را در این دنیا از خانواده و فرزندانش جدا کرد و در آخرت نیز از بهشت محروم ساخت.» [۹]
دیدگاه اهلسنت دربارۀ لقب «امیرالمؤمنین»
همچنین مطابق با چند روایت که ابنمردویه اصفهانی، از دانشمندان اهلسنت در کتاب مناقب خود آورده: «پیامبر خدا (صلیاللهعلیهوآله) چندین نوبت، حضرت علی بن ابیطالب (علیهالسلام) را با لقب «امیرالمؤمنین» توصیف نموده است. در یکی از این روایات آمده است که جبرئیل در محضر رسول خدا (صلیاللهعلیهوآله)، حضرت علی بن ابیطالب (علیهالسلام) را امیرالمؤمنین خواند.» [۱۰]
ابن ابیالحدید در شرح نهج البلاغه گفته است: «نزد محدّثین، خطاب نمودن على به لقب «امیرالمؤمنین» توسط رسول اللّه (صلیاللهعلیهوآله) درحال حیاتش به ثبوت نرسیده، ولى با القاب دیگر مانند «یعسوب الدین» و یا «یعسوب المؤمنین» مخاطب ساخته است که همان معنى «امیرالمؤمنین» را مىرساند.
اما این سخن ابن ابی الحدید درست نیست، چراکه از اهلسنت دربارۀ اعطای لقب «امیرالمؤمنین» به حضرت علی بن ابیطالب (علیهالسلام) روایات بسیاری در دست است، تاجاییکه سید ابنطاووس کتاب «الیقین باختصاص مولانا علی بامره المؤمنین» را به این مطلب اختصاص داده که شامل حدود ۳۰۰روایت است.
خوارزمی حنفی مذهب در کتاب المناقب خود، سیوچهار لقب برای حضرت علی بن ابیطالب (علیهالسلام) نقل کرده و اول آنها را «امیرالمؤمنین» ذکر کرده است. [۱۱]
ازجمله روایات اهلسنت، روایتی است که ابونعیم اصفهانی در «حلیة الاولیاء» از انس بن مالک روایت کرده است که رسول خدا (صلیاللهعلیهوآله) دربارۀ حضرت علی بن ابیطالب (علیهالسلام) فرمود: «او امیرالمومنین و پیشوای نیکوکاران و فرماندۀ سواران مجاهد و خاتم اوصیاء است.» [۱۲]
همچنین ابنمردویه اصفهانی، از دانشمندان اهلسنت در کتاب «مناقب» روایتی آورده است که مطابق با آن جبرئیل در محضر رسول خدا (صلیاللهعلیهوآله)، حضرت علی بن ابیطالب (علیهالسلام) را امیرالمومنین خواند. [۱۳]
نخستین کسی که امیرالمؤمنین خوانده شد
به اعتقاد شیعیان، لقب امیرالمؤمنین برای نخستین بار توسط پیامبر خاتم استفاده شد و ایشان این عنوان را به علی بن ابیطالب (علیهالسلام) اختصاص دادند.
عبدالله بن عباس می گوید: «به خدا قسم ما علی بن ابیطالب را به امیرالمؤمنین نام نبردیم تا اینکه رسول خدا (صلیاللهعلیهوآله) او را به آن نامگذاری کرد. روزی با رسول خدا (صلیاللهعلیهوآله) در یکی از کوچههای مدینه می رفتیم که علی از راه رسید و به رسول خدا (صلیاللهعلیهوآله) این گونه سلام کرد: السلام علیک یا رسول الله و رحمة الله و برکاته.»
پیامبر نیز در پاسخ فرمود: «و علیک السلام یا امیرالمومنین.» از لقبی که رسول خدا (صلیاللهعلیهوآله) به علی بن ابیطالب داد، تعجب کردم و به پیامبر گفتم: «ای رسول خدا، آنچه دربارۀ پسر عمویم، علی گفتی از روی محبت و دوستی شخصی با او بود یا لقبی از ناحیۀ خداوند است؟»
رسول خدا فرمود: «نه، به خدا سوگند آنچه دربارۀ علی گفتم با چشم خودم دیدهام.» پرسیدم: «ای رسول خدا چه دیدید؟ پیامبر فرمود: در شب معراج به هر دری از درهای بهشت نظر میکردم، روی آن نوشته شده بود: علی بن ابیطالب از هفتاد هزار سال پیشاز خلقت آدم امیرالمؤمنین بوده است.» [۱۴]
منابع
[۱] دایرة المعارف تشیع، مدخل امیرالمؤمنین، ج۲، ص۵۲۲
[۲] مجلسی، بحارالانوار، ج۳۷، ص۳۳۴؛ حرعاملی، وسائل الشیعه، ج۱۴، ص۶۰۰
[۳] عیاشی، محمد بن مسعود، التفسیر، محقق و مصحح، رسولی محلاتی، هاشم، ج۱، ص۲۷۶، مطبعه علمیه، تهران، چاپ اول
[۴] شیخ طوسی، الامالی، ص ۳۵۱، دار الثقافه، قم، چاپ اول
[۵] ابنشهرآشوب مازندرانی، مناقب آل ابیطالب (علیهم السلام)، ج۳، ص۵۵، علامه، قم، چاپ اول،.
[۶] قمی، مفاتیح الجنان، ذیل اعمال روز ۱۸ذیالحجه.
[۷] شیخ مفید، الارشاد، ج۱، ص۱۷۶.
[۸] شیخ مفید، الارشاد، ج۱، ص۴۸.
[۹] علل الشرایع، جلد۱، صفحۀ۱۶۰
[۱۰] ابنمردویه، مناقب، ص۶۲-۶۴.
[۱۱] خوارزمی، المناقب، ص۴۰.
[۱۲] ابونعیم اصفهانی، حلیة الاولیاء، ج۱، ص۶۳.
[۱۳] مناقب ابنمردویه، ص۶۲ و۶۳
[۱۴] مجلسی، بحارالانوار، ج۳۷، ص۳۳۹، باب۵۴، حدیث۸۴.
