امیرالمؤمنین علی (علیهالسلام) بهرهمندی از برکات معنوی و درک کمال عبادات ماه مبارک رمضان را منوط به پایبندی به اصول بهداشت و تغذیۀ سالم تأمین نیازهای بنیادین جسمانی دانستهاند.
نظافت و آراستگی؛ مسواک زدن
امیرالمؤمنین علی (علیهالسلام) در روایتی، استفاده از سرمۀ چشم را برای روزهداران، مجاز میداند.[۱] درحالیکه براساس روایت، گاهی استفاده از سرمه موجب ابطال روزه شود.
حضرت در روایتی دیگر، روزهداران را به مسواک زدن در صبح توصیه میکند و در پاسخ به این اشکال که ممکن است رطوبت مسواک، روزه را باطل کند، به جواز مزمزه با آب که رطوبت بیشتری ایجاد میکند، استشهاد کردهاند.[۲]
بدین ترتیب مسواک زدن، فارغ از نقش مؤثر آن در بهداشت و سلامت، سهم بهسزایی در زیبایی ظاهری و خوشبویی دهان و دندان دارد. توجه به این مهم، در سفارش حضرت به مسواک زدن در ابتدا و انتهای روز [۳] توسط روزهداران مشاهده میشود.
بهداشت و سلامت؛ خوردن دو وعدۀ غذایی
امیرالمؤمنین علی (علیهالسلام) در حدیثی پس از تأکید بر خوردن دو وعده سحر و افطار، به لحاظ تبیین ضرورت، خوردن دستکم نصف خرما در افطار و جرعهای آب در سحرگاه را لازم میداند.[۴]
حضرت در روایتی دیگر، درک فضایل و عبادات ماه رمضان را در گرو رعایت سلامت و تأمین نیازهای اساسی بدن معرفی میکند و بهرهمندی از برکات روزه را بسته به خوردن غذا در سحرگاه و شب زنده داری را بسته به خواب میانۀ روز میداند.[۵]
توصیه بر استفاده از برخی مواد غذایی مانند خرما و حلوایی متشکل از روغن و آرد گندم و جو[۶] و مسواک زدن پساز خوردن غذا در سحری و پیشاز خوردن غذا در افطار[۷] از اموری هستند که بر تأکید امیرالمؤمنین علی (علیهالسلام) بر بهداشت و سلامت در رمضان دلالت دارند.
شرط اول نماز بعدا غذا
سفارش امیرالمؤمنین علی (علیهالسلام) به مقدم داشتن نماز بههنگام افطار، مگر در زمانی که غذا مهیا و سفره گسترانیده شده، از توصیههایی است که خاستگاه بهداشتی دارد. [۸] زیرا بو و غذای آماده نهتنها از میزان توجه در نماز میکاهد، بلکه ممکن است به جهت ترشح بزاق مواد هضم کننده غذا، آسیبهایی را برای بدن به دنبال داشته باشد.
بهترین زمان خوردن سحری
در حدیث یاد شده، امیرالمؤمنین علی (علیهالسلام) تأخیر کردن در سحری خوردن در زمان متصل به اذان صبح و تسریع در خوردن افطار در زمان متصل به اذان مغرب را سفارش میکند.[۹]
مواد غذایی توصیه شده در ماه رمضان
به نظر میرسد سیرۀ حضرت در استفاده از مواد غذایی چون خرما، نان جو، نمک و شیر در ماه رمضان دارای ملاحظههای بهداشتی است. [۱۰] [۱۱]
ازاینرو میتوان، نوع و کیفیت مواد غذایی را از مواردی دانست که امیرالمؤمنین (علیهالسلام) در ماه رمضان بدان اهتمام دارد. البته نباید از یاد برد که ممکن است نوع، کیفیت و زمان استفاده از مواد غذایی و یا دیگر توصیههای بهداشتی، با ملاحظۀ شرایط محیطی و منطقهای حجاز یا کوفه صورت گرفته باشد. ازاینرو، استخراج اصول و رویکردهای ثابت و متغیر سیرۀ معصومان در عرصه های گوناگون محیطی و در شرایط مختلف زمانی و مکانی، موضوعی است که نیاز به پژوهشی جامع دارد.
منابع:
[۱] عبدالله بن جعفر حمیری قمی، قرب الاسناد، تحقیق مؤسسۀ آل البیت لاحیاء التراث، قم: مهر، ١۴١٣ ه. ق، ص ٨٩.
[۲] همان؛ بیهقی، السنن الکبری، بیروت: دارالفکر، بیتا، ج ۴، ص ٢٧۴.
[۳] حمیری قمی، پیشین، ص ٨٩.
[۴] قاضی نعمان، دعائم الاسلام، تحقیق آصف بن علیاصغر فیضی، قاهره: دارالمعارف، ١٣٨٣ ه. ق، ج ١، ص ٢٧١.
[۵] محمد بن نعمان مفید، المقنعه، تحقیق مؤسسۀ نشر اسلامی، قم: مؤسسۀ نشر اسلامی، ١۴١٠ه. ق، ٣١٧؛ محمدبن حسن فتال نیشابوری، روضۀ الواعظین، تحقیق تقدیم سید محمد مهدی سید حسن خرسان، قم: منشورات شریف رضی، بیتا، ص ٣۴١.
[۶] شیخ صدوق، پیشین، ج ٢، ص ١٣۶.
[۷] حمیری قمی، پیشین، ص ٨٩.
[۸] قاضی نعمان، پیشین، ج ١، ص ٢٨٠.
[۹] همان.
[۱۰] محمدباقر مجلسی، بحار الانوار، تحقیق محمدباقر بهبودی و دیگران، بیروت: مؤسسۀ الوفاء، ج ۴٠، ص ٣٢۵.
[۱۱] احمد بن محمد بن خالد برقی، المحاسن، تحقیق سید جلال الدین حسینی، تهران: دارالکتب الاسلامیه، ١٣٣٠ ه. ق، ج ٢، ص ۴٩١.
