بنای حرم مطهر علوی پس از پایان ساخت در دوره صفویه با کاشی آبی پوشانده شد. اما پس از پایان عصر صفوی و با سلطنت نادرشاه افشار در ایران، وی دستور داد کاشیها را از گنبد، دو گلدسته و ایوان بزرگ شرقی جدا کرده و ورقهای مسی زراندود شده با طلای خالص را جایگزین آن کنند. عملیات طلاکاری حرم در سال ۱۱۵۵ه.ق/ ۱۷۴۲م آغاز شد و در سال ۱۱۵۶ه.ق/ ۱۷۴۳م پایان یافت.
شیخ محمد حسین حرز الدین در تاریخ خود از کتاب «نادر نامه»چنین آورده است: «هنگامیکه دستور طلاکاری گنبد متبرکه از سوی سلطان نادرشاه صادر شد، خادمان حریم شاهی به بهترین وجه ممکن عمل کردند، و در طلاکاری گنبد مبارک بسیار دقت ورزیدند. تمام آنچه برای این کار هزینه شده بود را حساب کردند که معادل پنجاه هزار تومان شد و نادر آن را به امیرالمؤمنین (علیهالسلام) حوالت داد.»[۱]
شايد اينجا مناسب باشد آنچه را كه براقى در «اليتیمة الغرویة » از شيخ محمد كبه در كتاب «الدرار المنثوره» نقل كرده است، یادآور شویم :
«زراندود کردن گنبد و آستان شریف حرم مطهر مولایمان امیرالمؤمنین علیهالسلام در سال۱۵۵۰ ه به پایان رسید که نادرشاه نذر کرده بود اگر خداوند او را به فتح هند موفق گرداند، انجام دهد. خداوند به او توفیق داد و هند و بسیاری از کشورهای دیگر را فتح کرد و به همین جهت او را ابوالفتوح میخوانند. پس به آنچه را با خود عهد کرده بود، وفا کرد.»[۲]
صرف نظر از علتی که نادرشاه را وادار به طلاکاری مرقد مطهر علوی کرده است، مفهوم نمادهای بزرگ عملیات طلاکاری حرم بر هیچ متفکری پوشیده نیست. این برهان بر آن است که حضرت امیر (علیهالسلام) پس از آنکه سالها در عمر با عزت خود، زهد و مناعت در برابر زر و زور دنیا پیشه ساخته بود، این بار زر و طلا خود خاضعانه در مرقد آن حضرت (علیهالسلام) فرود آمده است. حضرت امیرالمؤمنین علی (علیهالسلام) خطبهها و احادیث بسیاری در ذم مال دنیا داشته است.
خاطرنشان میشود که فرآیند مطلاسازی شامل تزئینات بسیار زیبا و لوحههایی میشود که بر روی آنها آیات قرآن، احادیث نبوی و اشعار منظوم به زبانهای عربی، فارسی و ترکی حکاکی شده بود و سال پایان کار طلاکاری حرم يعنی به سال (۱۱۵۶ه.ق) در تواریخ و ارقام به صورت شعر سروده شده است.
عدهای از شعرا و علما سال آغاز طلاکاری گنبد مطهر علوی را (۱۱۵۵ه.ق) دانستهاند که از جمله آنها علامه سید نصرالله حائری (متوفی ۱۱۶۸ه.ق) میباشد که قصیدۀ بلندی دراین خصوص سروده است که برخی ابیات آن آورده شده است:
إذا ضامك الدهر يوماً وجارا *** فلُذْ بحمى أمنع الخلق جارا
وما يبلغ التبرُ من قبّةٍ *** بها عالم المُلكِ زاد افتخارا
تُبدى سناها عياناً فأرّختُ *** آنستُ من جانب الطور نارا [۳]
(اگر این روزگار بر تو ظلمی روا داشت ، ملجأ و پناه تو والاترین خلائق است پس به او پناه ببر.
آنجا که طلا گنبد را پوشانیده و آنجا که تمام عالم و کائنات به آن افتخار و مباهات میکنند.
درخشش نور او عیان و مکشوف ظهور کرد پس من تاریخ مسجل کردم، که از گوشه صحرای طور نور آتشی دیدم.)
بالاترین قسمت ساقۀ گنبد با نواری از مینای آبی پوشیده شده است که آیات شریفهای از سوره فتح با حروف طلایی بر آن حکاکی شده است و در بالا و پایین آیات قران، ابیات منظومی به فارسی و ترکی دیده میشود. شایان ذکر است که این نوار در سال ۱۱۵۶ه.ق در جای خود نصب شد، چنانکه در آخر کتیبۀ این نوار به زبان عربی نوشته شده بود: «ستایش خدایی را که ما را به این نعمت بزرگ در سال ۱۱۵۶ه.ق مشرف به نگارش آن کرد. طهران، محمد حسین تبریزی.»[۴]
در بالای سرگل طلایی گنبد، تاجی طلایی بعنوان نمادی اعتقادی الهام گرفته از اندیشۀ اهلبیت (علیهمالسلام) قرار داده شده که شامل یک لبۀ مدور (دایرهای شکل) است که از آن چهارده پرتو میدرخشد که نماد چهارده معصوم است (محمد، علی، فاطمه، حسن، حسین و نه امام دیگر از فرزندان حسین (صلواتاللهعلیهماجمعین)). بالای لبۀ مدور، کف دستی است که آیۀ دهم سوره فتح در آن نوشته شده است : «و یدالله فوق ایدیهم» (دست خدا بالای هر دستی است). بر کسی پوشیده نیست که مفهوم علامت کف دست همان پنجتن آل عبا (عليهمأفضلالصلاةوأتمالتسليم) میباشد.
در قسمت پایین بالکن مؤذن در هر گلدسته، نواری تعبیه شده بود که با حروف مطلا آیاتی از سورۀ جمعه بر سطح مینایی آبیرنگ نوشته شده بود و در نهایت این کتیبه با نام کاتب آن (مهر علی) مُهر شد.
در آخرین ردیف از صفحات طلایی پایۀ گلدستۀ شمالی که مجاور مرقد علامه حلی میباشد، پنج بیت فارسی دیده میشود که در انتهای آن نام نویسنده محمد جعفر آمده است. و شعر با بیتی پایان مییابد که شامل تاریخ شعری پایان طلاکاری دو گلدسته (۱۱۵۶ه.ق) میباشد و آن:
بگفت مقري طبع نواسنج *** (تعالى شأنه الله أكبر)[۵]
از سوی دیگر، بر روی آخرین ردیف از صفحات طلایی تزئین شده در پایۀ گلدستۀ جنوبی که مجاور مرقد مقدس اردبیلی میباشد، پنج بیت عربی نقش بسته است. بیت آخر این شعر نیز به سال پایان طلاکاری دو گلدسته (۱۱۵۶ه.ق) اشاره کرده و چنین است:
ويعجب كل نور من سناه *** كما شمس الضحى بل صار أنورْ
تنوَّرَ عسجداً بمنار عزٍّ *** يدوم بقاؤه والليل أدبرْ
نهار مسرة الأمثال أضحى *** بذلك صبح أفق المصر أسفرْ
وفاز بذاك (نادر) كل عصر *** فسبّح ثم هلّل ثم كبّرْ
وقام مؤذّن التاريخ فيه *** يكرّر أربعاً (اللهُ أكبرْ) [۶]
(هر نور از شعاع درخشش او همچو نور خوشید چاشتگاه بلکه روشن تر از آن است.
طلا خود منور به نور آن شد، حتی با آمدن شب، نور و روشنایی آن پابرجاست.
روز سرور و فرخندگی است که سر بر آورده و به آن، صبح از افق مصر درخشیدن گرفت
در میان دورانها گوی سبقت را ربود، که تسبیح گفت و تکبیر گفت و تهلیل
اذان گوی تاریخ بر روی آن اذان سر داد و چهار مرتبه خواند الله اکبر)
لازم به ذکر است، محاسبۀ عبارت (الله اکبر) برابر با ۲۸۹ است که با ضرب در عدد چهار حاصل ۱۱۵۶ میشود که نشان دهندۀ سال پایان طلاکاری گلدستهها میباشد. به علاوه، تاریخ طلاکاری با حکاکی عبارت «سعدا عظیما» بر روی پنجره کوچکی به اندازه یک صفحۀ طلایی که در قسمت پایینی گلدسته جنوبی قرار دارد، ثبت شده است.
ایوان طلای بزرگ، حقیقتاً که شاهکاری از معماری اسلامی و نشانی از تجمل و زیبایی و دقت در سازه است که دارای تزئینات، طرح ها، نوشتهها و اشعار فراوانی به زبانهای عربی، فارسی و ترکی است. پایان فرایند طلاکاری به خط ثلث روی هم قرار گرفته در نواری پهن تدوین و در بالای ایوان طلا، نصب شد که بدین شرح میباشد: (سپاس خدای بلندمرتبه را که مفتخر شد به طلاکاری این گنبد منور و روضه مطهّر، خاقان اعظم، سلطان السلاطین، بزرگ پیروز مؤید به تأیید، سلطان نادر شاه که خداوند مملکت و سلطنت او را پایدار گرداند، مِهر و عدل و احسانش را بر جهانیان ارزانی دارد و او و مملکتش را جاودان گرداند، سال ۱۱۵۶.)
مرمت گنبد و گلدستهها
بعد از اولین دورۀ طلاکاری حرم در زمان نادرشاه، اصلاحاتی روی گنبد و گلدستهها صورت گرفت که در کتب راجعبه تاریخ حرم علوی آورده شده، خصوصا کتاب «ماضی النجف و حاضرها» اثر شیخ جعفر محبوبه و کتاب «تاریخ النجف الاشرف» اثر شیخ محمد حسین حرزالدین و کتاب «المفصل فی تاریخ النجف الاشراف» اثر استاد دکتر حسن الحکیم.
و اما مهمترین تعمیرات توسط تاجر نجفی حاج محمد رشید میرزا صورت گرفت که پس از کسب موافقت رهبر بزرگ وقت شیعه، حضرت آیتاللهالعظمی سید محسن حکیم (رضواناللهتعالیعلیه)، اموال شخصی خود را برای تعمیر ترکهای گنبد و طلاکاری مجدد وقف کرد. طلاکاری حرم در سال ۱۳۸ه.ق/۱۹۶۷م شروع و در سال ۱۳۹۱ه.ق/۱۹۷۱م به پایان رسید.
صفحات قسمت پیازیشکل گنبد علوی یعنی ناحیۀ فوقانی نوار، مجدداً طلاکاری شد و صفحات ساقۀ گنبد را شامل نشد. مقدار طلای مصرفشده از ۵۰ کیلوگرم فراتر رفت و هزینۀ کار به یک میلیون دینار عراقی معادل سه میلیون دلار آن زمان رسید.[۷]
پشت یکی از ورقهای طلا نوشتهای دیده شد که تاریخ پایان طلاکاری چنین نوشته شده بود: (حاج محمد رشید میرزا طلاکاری گنبد را در سال ۱۳۹۱ وقف کرد). شیخ عبدالغفار الانصاری سال شروع کار را (۱۳۸۸ه.ق) چنین سروده است:
قد تجلّت قبّةٌ بالمرتضى *** ولها اللهُ جلالاً قد وهبْ
بورك المحسنُ في تذهيبها *** فبها نال (الرشادَ) والإرَبْ
ولها من لُطفهِ أرِّخ *** (كسا من سنا نور عليٍّ بالذهبْ)[۸]
(از نور مرتضی آن گنبد تجلی یافت و خداوند جلال و جبروتی به آن عنایت کرد
محسن در طلاکاری آن سهمی به مبارکی داشت، و به آن به مقامی والا دست یافت
از لطف و رحمت آن نصیبی وافر برد وتاریخی نهاد، از نور وجود علی آن گنبد را طلا پوش کرد)
پروژه مطلاسازی مجدد توسط دبیرخانۀ حرم مطهر علوی
در آغاز دهۀ هشتاد قرن گذشته رژیم بعث نوار گنبد را از بین برد و تاج طلایی را پایین آورد و نمادها و صفحات زرینی را که اشعار منظوم در شأن امیرالمومنین علی (علیهالسلام) بر روی آن نقش بسته بود را با انگیزۀ فرقهای و نژادپرستانه جدا کرد زیرا این کتیبهها به زبان فارسی و ترکی نوشته شده بودند. کتیبههای اولیه با صفحاتی براق جایگزین شد که باعث ایجاد زشتی ونقص آشکار در ظاهر ایوان طلا شد که زیباترین ویژگی معماری حرم مطهر علوی بود.
تاج طلایی اصلی گم شد و مدتها بعد تاج طلایی دیگری مزین به نام جلاله (الله) جایگزین شد، درحالیکه جای نوار گنبد برهنه و خالی باقی ماند.
پس از وقوع انقلاب شعبانیه در ماه مارس ۱۹۹۱م، رژیم سرنگون شدۀ بعثی شهر مقدس نجف را با راکت و گلولههای توپخانه بمباران کرد. گنبد شریف، خاصه از ضلع شمالی (ضلع باب الطوسی) بسیار آسیب دید. همانطور که نمای ایوان طلا و دروازۀ طلا بر اثر اصابت گلوله و ترکش آسیب دید.
حرمت حرم مطهر علوی توسط نیروهای رژیم کفر شکسته شد و پس ازسرکوب این جنبش، آسیبهای حرم باعجله و بیدقت ترمیم شد.
پس از سرنگونی رژیم بعث در سال ۲۰۰۳م، مرجعیت دینی در نجف وظیفۀ نظارت بر عتبات عالیات را بر عهده گرفت و هیئت مدیرۀ حرم مطهر مصوبهای صادر کرد که مقرر داشت: « لزوم بازگردانی هرچه برداشته شده و برداشتن هر آنچه در دورۀ رژیم سابق قرار داده شده.»[۹]
بر همین اساس متخصصان حوزۀ مرمت آثار و کتیبههای تاریخی بازسازی عتبات عالیات ایران، به ترمیم آثار آسیبدیده و حذفشده در دورۀ رژیم بعث در یکی از انبارهای حرم مطهر علوی پرداختند.
ورقهای طلای منبتکاریشده با مینای آبی برای نوار گنبد علوی مرمت و بازسازی شد و پایان این کار در ۱۳ رجب ۱۴۰۰ه.ق مطابق با ۶ جولای ۲۰۰۹م اعلام شد. کتیبههای ایوان طلا نیز بازسازی و رنگآمیزی شد و از سال ۲۰۱۳م مجددا در جایگاه خود نصب شد. لازم به ذکر است که دبیرخانۀ حرم مطهر علوی در سال ۱۴۳۳ه.ق/۲۰۱۲م تعمیر و نگهداری طوق گلدستههای شمالی و جنوبی را انجام داد.
در ادامۀ رویکرد مدیریت حرم مطهر علوی که مسئول حفاظت از میراث فرهنگی مادی و غیرمادی حرم مطهر علوی و استفاده از تمامی توان و امکانات موجود در راستای خدمترسانی به این مکان مقدس میباشد، با نظارت مستقیم سید علی حسینی سیستانی، سنگ بنای پروژه طلاکاری مجدد حرم مطهر علوی در صبح پنجشنبه ۱۰ ربیع الثانی ۱۴۳۴ه.ق مطابق با ۲۱ فوریه ۲۰۱۳م گذاشته شد.
اهمیت این پروژه در ترمیم شکافهای دیوارهای بیرونی گنبد و ترمیم ورقهای طلای زینتی حرم مطهر است که به دلیل شرایط جوی و حوادث نظامی آسیب دیده است و یکی از مهمترین اولویتها حفظ میراث عمرانی و فرهنگی و آثار تاریخی معماری کنونی حرم علوی است.
شایان ذکر است طرح طلاکاری مجدد حرم پس از اطلاع مرجع عالیقدر دینی از کلیۀ جزئیات و صدور دستورات لازم و تأکید بر ضرورت حفظ و نگهداری صفحات طلای اولیه و لزوم نگهداری و آبکاری و بازگرداندن آنها به جایگاه اصلی به منظور حفظ میراث و جنبههای تاریخی حرم مطهر به تصویب رسید.
مقرر شد تیمی متخصص از کادر مهندسی حرم مطهر حضرت عباس (علیهالسلام) با تجربه و مهارت بهروز، مرحله اول طلاکاری حرم را با طلاکاری مجدد استوانۀ گنبد بر عهده بگیرند. تعداد ورقهای طلا برای استوانه گنبد بالغ بر ۲۵۲۵ ورق در ۱۸ ردیف میباشد که ابعاد هر صفحه ۱۸×۲۴ سانتی متر و مقدار طلای مصرفی ۴۵ کیلوگرم بوده و این مرحله در سال ۲۰۱۴م به پایان رسید.
فاز دوم پروژۀ طلاکاری گنبد علوی، به کادر فنی و مهندسی بنیاد کوثر ایران با همکاری کادر فنی تخصصی حرم مطهر علوی سپرده شد و در سال ۲۰۱۴م داربست آهنی اطراف گنبد نصب و تمام صفحات طلا برداشته شد و در ماه دسامبر سال ۲۰۱۵م دو کارگاه طلاکاری مجدد ورقهای طلا افتتاح شد.
روز یکشنبه ۱۳ ربیع الثانی ۱۴۳۷ه.ق برابر با ۲۴ ژانویه ۲۰۱۶م، مراسم افتتاح آغاز به کار فاز دوم طلاکاری مجدد گنبد با حضور جمع کثیری از اقشار مذهبی و فرهنگی و شخصیتهای علمی و اجتماعی برگزار شد.
تعداد ورقهای طلایی رنگشده در قسمت فوقانی گنبد (بالای نوار) ۹۲۱۷ صفحه بود که ۷۶ ردیف یا حلقه را در اطراف گنبد تشکیل میداد و وقتی با ۲۵۲۵ ورقه استوانه (پایین نوار) جمع شود، تعداد کل ورقهای گنبد ۱۱۷۴۲ ورقه میشود. همچنین مقدار طلای استفاده شده در طلاکاری قسمت فوقانی گنبد حدود ۱۳۱ کیلوگرم بوده است.
با توجه به ارزش و اهمیت باستانی و نمادین تاج اصلی گمشده ، ماکتی از این تاج با استفاده از آرشیو عکسهای قدیمی در ایران ساخته شد. در فرآیند ساخت تاج، کوچکترین جزئیات از حیث مشخصات و اندازه با تلاش دکتر هادی الانصاری اعمال شد.
این تاج در بنیاد کوثر تهران زیر نظر مهندسین و کارشناسان متخصص باستان از آلیاژ مس ساخته شد و در کارگاه حرم مطهر نجف با حدود یکونیمکیلو طلای ناب آبکاری شد. توجه داشته باشید که ارتفاع کل تاج با سرگلی که روی آن قرار گرفته است ۴۷۳.۵ سانتیمتر است.
عصر روز چهارشنبه ۷ ربیع الاول ۱۴۳۸ه.ق مطابق با ۷ دسامبر ۲۰۱۶م، مراسم باشکوهی برای استقبال از کاروان تاج زرین در بدو ورود به حرم مطهر حیدری با حضور روحانیون، سران طوایف، خادمین حرم مطهر و زائرین برگزار شد و تاج در جایگاه خود بر روی گنبد سید الاوصیاء (علیهالسلام) قرار گرفت.
روز ۱۷ ربیع الاول ۱۴۳۸ه.ق برابر با ۱۷ دسامبر ۲۰۱۶ میلادی، یک رویداد مهم تاریخی به حساب میآمد که از گنبد مرقد امیرالمومنین (علیهالسلام) پس از طلاکاری مجدد آن مصادف با ولادت باسعادت رسول اکرم حضرت محمد (صلیاللهعلیهوآلهوسلم) رونمایی شد.
مراسم رونمایی گنبد با حضور جمع کثیری از شخصیتهای مذهبی، اجتماعی، فرهنگی و دولتی با پیشگامی رهبر مرجع دینی شیخ محمد اسحاق فیاض، رئیس دیوان اوقاف شیعیان سید علاء الدین موسوی و دبیر حرم علوی سید نزار حبل المتین و امناء و نمایندگان عتبات عالیات و همچنین میهمانان حرم مطهر علوی و با حضور هزاران نفر از شیعیان امیرالمومنین (علیهالسلام) که رواقهای صحن علوی را پر کرده بودند برگزار شد که پس از رونمایی و برداشتن پارچۀ سفید از گنبد منور علوی و مشاهدۀ گنبد با جامۀ جدید طلایی، چشمانشان منور شد.
در مورد تاریخ شعری طلاکاری مجدد گنبد مطهر (۱۴۳۸ه.ق) تعدادی از شاعران خلاق و نوآور، اشعاری سرودند از جمله شاعر نجفی استاد محمدعلی الزهیری :
صَدحَ الحقُّ بصوتِ الشرفِ *** وزهى اللؤلؤ بينَ الصَدَفِ
فهنا شلالُ نورٍ دافقٌ *** وهنا المجدُ بأعلى الزُلَفِ
وهُنا تاجُ الهدى مؤتلقاً *** وبألطافِ المعالي يحتفي
وقبةُ قطبُ رحى الكون الذي *** بعلي المرتضى سرٌّ خفي
هي شمسُ الله في أرض الغري *** بشعاعٍ دائمٍ لن يختفي
جدَّدوا القبةَ تبراً صافياً *** وهيَ للأرواح أسمى هدَفِ
وبتاريخٍ (أجدهُ قد زَهتْ *** قبةُ الكرارِ فوقَ النجفِ)
(حق با صوت شرف بانگ حقیقت برآورد و مروارید از میان صدف تابیدن گرفت
اینجا آبشاری از نور جریان یافت و سرازیر شد و اینجا مجد و بزرگی به والاترین مرتبه خود نایل شد
اینجا تاج هدایت درخشیدن گرفت، و به مدد الطاف ملکوت اعلی به بلندیها رسید
گنبد قطب عالم سراسر جهان را فرا گرفت که سرّی در خود نهان داشت مسمّی به علی مرتضی
او شمس الله روی سرزمین الغری است که درخشش آن پایدار و مستدام و لایزال است
آن گنبد را از نو ترمیم کرند، گنبدی که روحبخش جانهاست و قبلۀ عالمیان
در تاریخ چنین ثبت و مسجل شد که گنبد حیدر کرار بر بلندای نجف نهاده شده است.)
شاعر حرم مطهر علوی استاد ابراهیم الکعبی در شعری سال طلاکاری حرم را ثبت کرده است که مطلع آن به این نظم است:
مضى عهد المحبّةِ والتصابي *** وهذا الشيب يمحو من شبابي
(دوره مهر و جوانی به سر شد و حال این برف پیری جوانی را محو کرده و از میان برده است.)
در ادامه میگوید:
وهذا التبرُ ينطق كلَّ يومٍ *** بتفضيلِ الوصيِّ على الرقابِ
أقولُ مبيِّناً لمؤرخيهِ *** (بأنَّ التبرَ قولُ أبي تُراب)
(این طلا هر لحظه و هر ساعت زبان به سخن گشوده و اعتراف میکند که فضیلت علی (علیهالسلام) سرامد همه رقیبان است.
این را میگویم تا حجتی بر تاریخِ مسجل آن باشد، که طلا همو قول ابو تراب است.)
همچنین شاعر کربلایی استاد علی الصفار نیز شعری در مورد تاریخ طلاکاری حرم چنین سروده است:
يا قُبَّةً فيكِ رَوحُ الرُّوحِ يَنسَكِبُ *** حَيثُ الوجودُ على وَهْمِ الفَنا يَثِبُ
(ای گنبدی که جانِ جانان در تو آشیانه دارد، حال آنکه همه کائنات رو به فنا هستند)
در ادامه میگوید:
قدْ جَدَّدَ العَزمُ والإخلاصُ عَسجَدَها *** فَطأْطأَتْ عِندها الأعيانُ والرُّتَبُ
للدَّهرِ أرِّخْ (عليٌّ يا أبا حسنٍ *** بمولدِ المصطفى قَدْ جُدِّدَ الذّهبُ)
(آن از نو آهنگ عزم و اخلاص کرد، همه اشراف و بزرگان در برابر آن سر خم کردند
روزگار چنین چرخید و ثبت کرد که در زاد روز مصطفی صلوات الله علیه گنبد علی طلا پوش شود.)
پانویس
[۱] تاريخ النجف الأشرف، ج۱، ص۴۰۴.
[۲] اليتيمة الغروية والتحفة النجفية، ص۴۰۷.
[۳] ديوان الحائري.
[۴] دليل العتبة العلوية المقدسة، ص۱۳۳.
[۵] ماضي النجف وحاضرها، ج۱، ص۶۶.
[۶] همان.
[۷] ن.ک: طريق النور قصة الحاج محمد رشاد مرزه مع العتبات المقدسة، ص۲۱.
[۸] ذكريات الأحبة، ص۱۰۴.
[۹] دليل العتبة العلوية المقدسة، ص۱۳۴.
منابع
- تاريخ النجف الأشرف: محمد حسين حرزالدين. مطبعة نگارش, قم المقدسة, ۱۴۲۷ه.ق.
- اليتيمة الغروية والتحفة النجفية: حسين البراقي. مطبعة شريعت, قم المقدسة, ۱۴۲۸ه.ق.
- ديوان الحائري: السيد نصر الله الحائري الموسوي. مطبعة الغري, النجف, ۱۹۵۴.
- دليل العتبة العلوية المقدسة: قسم الشؤون الفكرية والثقافية/العتبة العلوية المقدسة. دار الرافدين, بيروت, ۲۰۱۱.
- ماضي النجف وحاضرها: جعفر محبوبه. مطبعة الآداب, النجف الأشرف, الطبعة الثانية, ۱۹۵۸م.
طريق النور قصة الحاج محمد رشاد مرزه مع العتبات المقدسة: عبدالحليم حاتم مرزه، دار النور.
- ذكريات الأحبة: عبدالغفار الأنصاري. مطبعة دار الكفيل، كربلاء المقدسة، ۱۴۳۶ه.
